Jeopolitik çatışmalar, lojistik sorunlar, Orta Doğu‘daki askeri çatışmalar ve El Nino’nun neden olduğu kuraklığın aynı anda etkilediği küresel ekonomi, petrol ve gıda arzındaki dalgalanmalarla birlikte enflasyonu kalıcı olarak yüksek seviyelerde tutan çoklu bir şok durumu yaratıyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Bankası ve uluslararası finans kuruluşlarından elde edilen veriler, azalan stoklar ile yükselen enerji ve taşıma maliyetleri nedeniyle enflasyon kaynaklı kriz ortamının 2027 yılına dek devam etmesinin muhtemel olduğunu gösteriyor.
Brent petrolün varil fiyatının 114 doların üzerine çıkması ve ABD Batı Teksas türü (WTI) ham petrolün 101 doları aşması, küresel enflasyonu doğrudan veya dolaylı yollarla tetikleyen temel faktörler arasında yer alıyor.
Gıda ve enerji harcamalarının hane halkı bütçesinde önemli bir yer kapladığı bu kırılgan piyasalar bu durumdan en fazla etkilenirken, ekonomilerin resesyona girmeden enflasyonu düşürmeyi amaçlayan “yumuşak iniş” senaryoları ise kalıcı fiyat baskılarıyla yer değiştiriyor.
Küresel gıda fiyatları yaklaşık dört yılın zirvesinde
Lojistik aksaklıklar ve olumsuz hava koşullarının arz kaygılarını artırması nedeniyle küresel gıda fiyatları eylül ayında yaklaşık dört yılın en yüksek seviyesine ulaştı.
FAO’nun verilerine göre, gıda ürünlerinin uluslararası fiyatlarını izleyen FAO Gıda Fiyat Endeksi, eylülde bir önceki aya kıyasla yüzde 1,5 artarak 136 puana yükseldi ve bu tarih itibarıyla Kasım 2022’den beri kaydedilen en yüksek seviye oldu.
Geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5,8 artan endeks, Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası Mart 2022’de kırılan tarihi rekorun ise yüzde 14,3 altında kalmaya devam ediyor.
Nakliye hatlarındaki tıkanıklıklar, kötü hava koşulları ve tarımsal üretim girdilerinin pahalanması gibi unsurlar küresel çapta fiyat artışlarının başlıca nedenleri arasında sıralanıyor.
Küresel piyasalarda doğal gaz fiyatlarının Orta Doğu’daki savaş öncesi seviyenin iki katına çıkması ve enerji enflasyonunun çift hanelere ulaşması merkez bankalarını harekete geçirdi.
Gelişmiş ülkelerde genel fiyat endeksi yeniden yükselmeye başlarken çoklu arz şokları üretim maliyetlerini doğrudan etkiliyor.
Karadeniz’deki tahıl altyapısına yönelik saldırılar sevkiyatları aksatırken Kızıldeniz’deki güvensizlik ortamı gemileri Afrika çevresindeki daha uzun rotalara zorlayarak Karadeniz ile Güneydoğu Asya arasındaki navlun fiyatlarını yüzde 50 artırıyor.
Orta Doğu’daki gerilimler akaryakıt fiyatlarını artırırken Hürmüz Boğazı üzerindeki abluka gübre ihracatını engelleyerek tarımsal üretim maliyetlerini üst seviyede tutuyor. Bu durum sonucunda buğday fiyatlarının 2026’da yüzde 30’dan fazla artacağı öngörülüyor; ayrıca şeker fiyatları tarihi zirvelere ulaşmışken ekmek fiyatlarında da yukarı yönlü baskılar gözlemleniyor.
Avrupa’da “enerji ve iklim” kaynaklı ikiz şok
Avrupa Merkez Bankası (ECB) tarafından 20 Ekim’de yayımlanan “Gıda enflasyonu etkisini kaybetti mi?” başlıklı rapor, gelişmiş ekonomilerde küresel gıda enflasyonu tehlikesinin yakın olduğunu ortaya koydu.
Euro Bölgesi’nde yıllık enflasyon eylül ayında yüzde 3,8 ile son üç yılın zirvesine ulaşırken gelişmiş ülkelerde yıllık ortalama çekirdek enflasyonun yüzde 2,7’den yüzde 2,9’a çıkması genel anlamda bir fiyat baskısının yayıldığını gösteriyor.
ECB uzmanları yeni bir yükseliş trendini tetikleyebilecek iki büyük risk faktörüne dikkat çekiyor. Enerji ve gübre fiyatlarındaki artışın tüketiciye yansımasının zaman alacağı belirtilirken nakliye, paketleme ve işleme maliyetlerine yayılacak dolaylı etkilerin ilerleyen aylarda özellikle buğday, mısır, ekmek ve makarna gibi enerji yoğun ürünlerde fiyatların yukarı yönlü hareket etmesine yol açabileceği öngörülüyor.
Ayrıca yaz aylarında Avrupa genelinde yaşanan aşırı sıcaklıklar ve kuraklık tarımsal arz beklentilerini ciddi şekilde olumsuz yönde etkiliyor. Banka tahminlerine göre bu iklimsel şokun gelecek yıl Euro Bölgesi’nin gıda enflasyonuna tek başına 0,3 ila 0,8 puanlık ek yük getireceği öngörülüyor. Eylülde işlenmemiş gıda enflasyonunun yüzde 4’e çıkması da hava koşullarına duyarlı sebze fiyatlarındaki artışı şimdiden göstermektedir.
Kış mevsiminde Euro Bölgesi için yüzde 5 senaryosu
Uluslararası finans kuruluşu ING analistlerinin değerlendirmelerine göre Avrupa’da yükselen doğal gaz fiyatları kış döneminde enflasyon baskısını derinleştirme riski barındırıyor. Doğal gazda görülen büyük artışların geçmişteki Ukrayna krizinin eşdeğer dönemine göre daha fazla olması dolayısıyla Euro Bölgesi’nde kış aylarında yüzde 4’lük bir enflasyonun garanti altına alındığı ifade ediliyor.
ING’nin senaryo analizlerine göre petrolün varil fiyatının 130 dolara erişmesi ve doğal gazın mevcut yüksek seviyelerini koruması halinde Avrupa’da genel enflasyonun kış aylarında yüzde 5’i aşabileceği tahmin edilmektedir.
Birleşik Krallık’ta ise 2027 ocak ayında hane halkı enerji faturalarında yüzde 25’lik belirgin bir artış beklenirken benzer bir maliyet baskısının Euro Bölgesi’nde de yaşanması muhtemeldir.
Orta Doğu’daki devam eden gerilimler petrol ve doğal gaz fiyatlarını yukarı iterek gelişmiş ekonomilerde çekirdek enflasyon baskısını sürdürmekte; ayrıca maliyet artışları stagflasyon endişelerini de beraberinde getiriyor.
Analistler enerji şokunun üretim zincirine gecikmeli olarak yansıdığına dikkat çekerek bunun yeniden hızlanan bir enflasyona yol açabileceğini belirtmektedir. Bu durum merkez bankalarını faiz oranlarını beklenenden daha uzun süre yüksek tutmaya zorlayabilir. Fransa’da yükselen tahvil faizleri borçlanma maliyetlerinde risk oluştururken yerel para birimlerinin dolar karşısında değer kaybetmeleri global ölçekteki enflasyonu beslemeye devam etmektedir. Üç büyük bankanın bu haftaki yönlendirmelerinin global tahvil getirileri üzerinde etkili olması beklenmektedir.
Merkez bankalarından ard arda faiz artırımları
Daha önce geç müdahale etmekle eleştirilen merkez bankalarının şimdi risk almadan yeni bir sıkılaşma döngüsü başlatmaları dikkat çekmektedir. Küresel ekonomi üzerindeki artan enflasyonist baskılara karşı yakın dönemde peş peşe adımlar atan para otoriteleri faiz oranlarında agresif sıkılaşma süreçleri yürütmektedirler. Bu kapsamda ECB politika faizini toplamda 50 baz puan artırarak mevduat faiz oranını yüzde 2,50’ye çıkardı. ABD Merkez Bankası (Fed) da benzer şekilde politika faizini yanıt olarak %25 baz puan arttırıp %3,75-%4 aralığına ulaştı; böylelikle bu yıl içinde ilk kez faiz artırımı gerçekleştirmiş oldu.
Japonya Merkez Bankası (BoJ) da bu yıl haziran ayında faiz artırımı yapmıştı; eylül toplantısında ise tekrar faiz artırarak politika faizini %1,25 seviyesine çıkarıldı. Küresel sıkılaşma dalgasına Yeni Zelanda, Pakistan, Avustralya ve Güney Kore de katılırken İsveç ile İsviçre’nin de yakın zamanda faiz artırmasına kesin gözüyle bakılıyor.
Bütün bu risklerin gölgesinde hareket eden üç büyük merkez bankası güncel para politikası kararlarını bu hafta açıklamayı planlıyor. Yüksek seyreden enerji fiyatlarının global inflasyona olan etkileri ile yapay zeka yatırımlarının sürdürülebilirliğine dair endişeler yakından izlenecekken Fed’in faiz kararı28 Ekim Çarşamba günü; ECB’nin kararı ise29 Ekim Perşembe günü; BoJ’un kararı ise30 Ekim Cuma günü duyurulacak. Üç büyük merkez bankasının bu haftaki toplantılarda politika faizlerini sabit tutmaları fakat aralık ayındaki son toplantılarda yeni bir faiz artırımına gitmeleri beklenmektedir.
